Insitutie Boek 4 – De genademiddelen 4.17 – Het avondmaal 4.17.28 – Augustinus over Christus’ aanwezigheid op aarde

4.17.28 – Augustinus over Christus’ aanwezigheid op aarde

Maar de verdedigers van dit valse dogma schamen zich er totaal niet voor om het te tooien met instemmingsverklaringen van oude schrijvers. Vooral van Augustinus. Daarom zal ik in enkele woorden uitleggen hoe onterecht hun pogingen daartoe zijn. Hun bewijzen zijn verzameld uit het werk van geleerde en vrome mannen. Daarom wil ik geen overbodig werk doen. Ieder die dat wil, kan ze in hun geschriften vinden. Zelfs uit het werk van Augustinus zal ik niet alles aanvoeren wat bij deze zaak kan helpen. Nee, ik zal me ertoe beperken om in het kort te laten zien dat hij ontegenzeglijk volledig aan mijn kant staat.

Mijn tegenstanders willen Augustinus van mij losrukken. Daarom voeren ze aan dat je overal in zijn boeken leest dat in het avondmaal Christus’ vlees en bloed – het offer dat voor eens en voor altijd aan het kruis geofferd is – wordt uitgedeeld. Maar daar schieten ze niets mee op. Want tegelijk noemt hij het avondmaal óf een eucharistie, óf een sacrament van het lichaam.

Verder is het niet nodig om uitgebreid te onderzoeken in welke betekenis hij de woorden ‘vlees’ en ‘bloed’ gebruikt. Want dat legt hij zelf uit. Hij zegt dat sacramenten hun naam krijgen doordat ze lijken op de dingen die ze uitbeelden. En daarom is op een bepaalde manier het sacrament van het lichaam het lichaam.1 Dat klopt prima met een andere genoegzaam bekende passage: ‘Toen Hij het teken gaf, aarzelde de Heer niet om te zeggen: “Dit is mijn lichaam.”’2

Vervolgens werpen mijn tegenstanders tegen dat Augustinus expliciet schrijft dat Christus’ lichaam op aarde valt en de mond binnengaat. En nog wel in dezelfde zin waarin hij zegt dat het verteerd wordt. Want hij verbindt die twee dingen met elkaar. Maar dat is niet in strijd met wat hij óók zegt: dat nadat het avondmaal gehouden is, het brood verteerd wordt. Want kort daarvóór zegt hij: ‘De mensen weten dit. Want het wordt door mensen gedaan. Daarom kan het geëerd worden als iets heiligs, maar als iets wonderlijks.’3

En hetzelfde bedoelt hij in een andere passage, waar hij zegt dat Christus in zekere zin zichzelf in handen hield toen Hij het avondmaalsbrood uitdeelde aan zijn leerlingen.4 Want doordat hij er ‘in zekere zin’ bij zegt, maakt hij duidelijk dat Christus niet echt, niet daadwerkelijk onder het brood zat ingesloten. En dat is logisch. Want ergens anders zegt hij duidelijk dat als je lichamen hun ruimtelijke locatie ontneemt, ze nergens meer zijn. En als ze nergens meer zijn, dan bestaan ze niet meer.

Het is een onzinnige uitvlucht om te zeggen dat het daar niet over het avondmaal gaat, waarin de Heer een speciale kracht laat zien. Want als er een vraag gesteld wordt over Christus’ vlees, antwoordt deze heilige man welbewust: ‘Christus heeft zijn vlees onsterfelijkheid gegeven. Maar Hij heeft de natuur van het vlees niet weggenomen. We moeten dus niet denken dat hij in de gedaante van het vlees overal verspreid is. Want we moeten oppassen dat we geen goddelijkheid toekennen aan de mens en zo de werkelijkheid van zijn lichaam onderuithalen. En het is geen logische consequentie dat alles wat in God is, net als God overal is.’ De reden daarvoor voegt hij er meteen aan toe: ‘Eén persoon is zowel God als mens. Eén Christus is beide. Door wat God is, is Hij overal. Maar door wat mens is, is Hij in de hemel.’5

Stel dat er in het mysterie van het avondmaal iets was dat in strijd was met wat Augustinus hier leert. Wat slordig zou het dan van hem geweest zijn om voor zoiets ernstigs en belangrijks geen uitzondering te maken! Maar als je aandachtig leest wat even later volgt, zul je merken dat ook op het avondmaal deze algemene leer van toepassing is: Christus is Gods eniggeboren Zoon en ook een mensenzoon. Als God is Hij overal volledig aanwezig. Hij woont als God in Gods tempel – de kerk. En Hij bevindt zich op een bepaalde plek in de hemel, omdat dat de natuur is van zijn echte lichaam. We zien dat Augustinus, om Christus één te laten worden met de kerk, zijn lichaam niet uit de hemel weghaalt. Dat zou hij natuurlijk wel gedaan hebben als Christus alleen echt voedsel voor ons zou zijn als Hij zit ingesloten onder het brood.

Ergens anders bespreekt Augustinus hoe de gelovigen Christus nu in bezit hebben. Dan zegt hij: ‘Jullie hebben Hem door het teken van het kruis, door het sacrament van de doop en door het voedsel en de drank van het altaar.’6 Ik heb het er nu niet over of het wel terecht is dat hij een bijgelovig ritueel meetelt onder de symbolen van Christus’ aanwezigheid. Maar wie de aanwezigheid van het vlees vergelijkt met het teken van het kruis, laat duidelijk genoeg zien dat hij zich niet inbeeldt dat Christus twee lichamen heeft, zodat Hij zichtbaar in de hemel zit en tegelijk onzichtbaar onder het brood schuil zou gaan. Heeft dit nog verdere uitleg nodig? Hij voegt er meteen daarna aan toe dat we Christus volgens de aanwezigheid van zijn majesteit altijd bij ons hebben, maar dat volgens de aanwezigheid van zijn vlees terecht gezegd is: ‘Jullie zullen Mij niet altijd hebben.’ Mattheüs 26:11

Mijn tegenstanders voeren aan dat Augustinus er ook aan toevoegt: ‘Volgens de onuitsprekelijke en onzichtbare genade wordt vervuld dat door Hem gezegd is: “Ik ben bij jullie tot aan het einde van de wereld.”’ Mattheüs 28:20 Maar daar schieten ze helemaal niets mee op. Tenslotte wordt dit immers beperkt tot zijn majesteit. Die staat altijd tegenover het lichaam. Augustinus maakt expliciet onderscheid tussen het vlees en de genade en kracht. Net zoals je ergens anders bij hem dezelfde tegenstelling leest dat Christus zijn leerlingen verlaten heeft volgens zijn lichamelijke aanwezigheid. Blijkbaar maakt hij daar onderscheid tussen het wezen van het vlees en de kracht van de Geest. De Geest maakt ons één met Christus, terwijl we anders ver van Hem verwijderd zouden blijven door de ruimtelijke afstand.

Dezelfde manier van spreken gebruikt hij vaker. Bijvoorbeeld als hij zegt: ‘Zo zal Hij ook met zijn lichamelijke aanwezigheid komen naar de levenden en de doden, volgens de regel van het geloof en de gezonde leer. Want met zijn geestelijke aanwezigheid zou Hij zeker bij hen komen en bij heel de kerk zijn tot het einde van de wereld. Dus is deze uitspraak gericht tot de gelovigen die Hij, toen Hij lichamelijk aanwezig was, al begonnen was te redden en die Hij zou verlaten door lichamelijk afwezig te zijn, om hen met de Vader te redden door geestelijk aanwezig te zijn.’ Het heeft geen zin om het woord ‘lichamelijk’ op te vatten als ‘zichtbaar’. Want hij stelt ook het lichaam tegenover de goddelijke macht. Want hij voegt eraan toe: ‘Om met de Vader te redden.’ Daarmee zegt hij duidelijk dat Christus vanuit de hemel zijn genade over ons uitspreidt door de Geest.

1Augustinus, Epistulae, 23.

2Augustinus, Contra Adimantium Manichaeum, 12,3.

3Augustinus, De trinitate III, 10,19-20.

4Augustinus, Enarrationes in Psalmos, Psalm 33.

5Augustinus, Epistula ad Dardanum.

6Augustinus, In Ioannis euangelium tractatus, 50,12-13.

Deze moderne vertaling van de Institutie van Johannes Calvijn heb ik tussen 2013 en 2018 paragraaf voor paragraaf op deze website geplaatst. In 2019 heb ik bovendien een gedrukte versie en een e-bookversie uitgegeven.

Gerrit Veldman

Reageren

Schrijf hier je reactie.
Vul hier alsjeblieft je naam in

Johannes Calvijnhttp://institutie.gerritveldman.nl
De reformator Johannes Calvijn leefde van 1509 tot 1564. In 1536 verscheen de eerste versie van zijn Institutie, oftewel Onderwijs in de christelijke godsdienst. Vervolgens breidde hij het boek een aantal keer fors uit, tot in 1559 de definitieve versie verscheen.

Als je deze website bezoekt, worden er cookies op je apparaat geplaatst. Cookies die nodig zijn om deze site goed te laten werken of om anonieme statistieken bij te houden, worden altijd geplaatst. Maar voor cookies die gebruikt worden om jouw surfgedrag te registreren, moet je eerst toestemming geven. Meer informatie.

FunctionalOur website uses functional cookies. These cookies are necessary to let our website work.

AnalyticalOur website uses analytical cookies to make it possible to analyze our website and optimize for the purpose of a.o. the usability.

Social mediaOur website places social media cookies to show you 3rd party content like YouTube and FaceBook. These cookies may track your personal data.

AdvertisingOur website places advertising cookies to show you 3rd party advertisements based on your interests. These cookies may track your personal data.

OtherOur website places 3rd party cookies from other 3rd party services which aren't Analytical, Social media or Advertising.